«نجات آب» ــ 59 | تدوین سناریوهای آینده‌پژوهی منابع آب

خبرگزاری تسنیم؛ گروه اقتصادی ــ مسئله آب امروزه بطور مستقیم با امنیت غذایی، توسعه اقتصادی و ثبات اجتماعی ارتباط تنگاتنگی دارد. در دهه‌های اخیر، الگوهای تولید و مصرف آب با تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و فشار فزاینده بر منابع طبیعی روبه‌رو شده‌اند؛ شرایطی که تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر گذشته را ناکارآمد کرده است. درحالی‌که بسیاری از سیاست‌ها همچنان بر داده‌های تاریخی تکیه دارند، واقعیت این است که آینده منابع آب الزاماً ادامه خطی گذشته نخواهد بود. در چنین فضایی، آینده‌پژوهی و تدوین سناریوهای مختلف برای منابع آب به‌عنوان ابزاری راهبردی مطرح می‌شود که می‌تواند مسیرهای محتمل آینده را پیشِ‌روی سیاست‌گذاران و بهره‌برداران قرار دهد. این سناریوها روایت‌های منسجمی از آینده‌های ممکن هستند که امکان آمادگی، انعطاف‌پذیری و انتخاب آگاهانه را فراهم می‌کنند. وقتی بهره‌وری تولید و مصرف آب در کانون این سناریوها قرار گیرد، مدیریت منابع از واکنش‌های مقطعی به برنامه‌ریزی هوشمندانه و بلندمدت تغییر جهت می‌دهد.

بیشتر بخوانید

مشارکت کشاورزان در ثبت داده‌های آب

مقابله با شوری خاک با مدیریت زهکش‌ها

ضرورت و اهمیت

با روشن‌تر شدن ابعاد مسئله، ضرورت تدوین سناریوهای آینده‌پژوهی منابع آب بیش از پیش نمایان می‌شود. منابع آب به‌گونه‌ای تحت تأثیر عوامل متعددی ــ از تغییرات اقلیمی و نوسانات بارش گرفته تا تحولات اقتصادی و الگوهای مصرف ــ قرار دارند که بسیاری از آن‌ها خارج از کنترل مستقیم مدیران آب هستند. در چنین شرایطی، اتکا به یک مسیر ثابت یا یک برنامه واحد، ریسک‌های جدی به‌همراه دارد. سناریوهای آینده‌پژوهی این امکان را فراهم می‌کنند که سیاست‌گذاران چند مسیر متفاوت را بصورت هم‌زمان بررسی کنند و پیامدهای هرکدام را بسنجند. این رویکرد، بخصوص در حوزه بهره‌وری آب، اهمیت مضاعف دارد، زیرا تصمیم‌های امروز می‌توانند دهه‌ها بر منابع آب اثر بگذارند. تدوین سناریوها به مدیران کمک می‌کند تا نقاط آسیب‌پذیر را شناسایی کنند، فرصت‌های بهبود بهره‌وری را ببینند و از غافلگیری‌های پرهزینه جلوگیری کنند. به‌واسطه این نگاه آینده‌نگر، مدیریت آب از حالت واکنشی خارج شده و به‌سوی تصمیم‌گیری پیش‌دستانه حرکت می‌کند.

 چالش‌های فعلی

با وجود تأکید روزافزون بر آینده‌پژوهی، تدوین سناریوهای منابع آب با چالش‌های متعددی روبه‌رو است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، عدم قطعیت بالای داده‌ها و متغیرهای اثرگذار است. تغییرات اقلیمی، تحولات فناوری و رفتارهای مصرف‌کنندگان آب، همگی عواملی هستند که پیش‌بینی دقیق آن‌ها دشوار است. از سوی دیگر، در بسیاری از کشورها داده‌های منسجم و قابل اتکا درباره تولید و مصرف آب در دسترس نیست یا بصورت پراکنده جمع‌آوری می‌شود. این مسئله باعث می‌شود سناریوها بر پایه فرضیات ضعیف بنا شوند. چالش دیگر، فاصله میان نتایج سناریونویسی و تصمیم‌گیری واقعی است؛ در برخی موارد، سناریوها صرفاً در گزارش‌ها باقی می‌مانند و به سیاست‌های اجرایی تبدیل نمی‌شوند. همچنین مقاومت نهادی در برابر تغییر، مانع از پذیرش نتایج آینده‌پژوهی می‌شود. این چالش‌ها نشان می‌دهد که تدوین سناریو، به‌تنهایی کافی نیست و باید به‌گونه‌ای انجام شود که مستقیماً به بهبود بهره‌وری آب منجر گردد

اثر سناریوهای آینده‌پژوهی در رفع چالش‌ها

تدوین سناریوهای آینده‌پژوهی منابع آب می‌تواند بطور مؤثر بسیاری از چالش‌های موجود را کاهش دهد. سناریوها با پذیرش عدم قطعیت، به‌جای نادیده گرفتن آن، چارچوبی برای مواجهه هوشمندانه با آینده فراهم می‌کنند. به‌واسطه سناریوهای متنوع، مدیران آب می‌توانند اثر تغییرات مختلف، مانند کاهش بارش یا افزایش تقاضای کشاورزی، را بر بهره‌وری آب بررسی کنند و برای هر وضعیت، راهبرد مناسب طراحی نمایند. این رویکرد، وابستگی به یک برنامه ثابت را کاهش می‌دهد و انعطاف‌پذیری نظام مدیریت آب را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، سناریوها زبان مشترکی میان متخصصان، سیاست‌گذاران و ذی‌نفعان ایجاد می‌کنند و به تصمیم‌گیری مشارکتی کمک می‌نمایند. وقتی بهره‌وری تولید و مصرف آب در دل سناریوها تعریف شود، راهکارها از حالت انتزاعی خارج شده و به گزینه‌های عملی تبدیل می‌شوند.

روش انجام راهکار

روش تدوین سناریوهای آینده‌پژوهی منابع آب باید به‌گونه‌ای باشد که هم ساده و قابل فهم باشد و هم از اعتبار تحلیلی کافی برخوردار باشد. این فرایند معمولاً با شناسایی متغیرهای کلیدی آغاز می‌شود؛ متغیرهایی مانند منابع در دسترس آب، الگوهای مصرف، تغییرات اقلیمی و سیاست‌های اقتصادی. سپس، بر اساس عدم قطعیت‌های اصلی، چند سناریوی متمایز طراحی می‌شود که هریک آینده‌ای متفاوت را ترسیم می‌کنند. در این مرحله، تأکید بر روایت‌سازی اهمیت دارد؛ سناریوها باید بصورت داستان‌های منطقی و قابل تصور ارائه شوند تا تصمیم‌گیران بتوانند با آن‌ها ارتباط برقرار کنند. مشارکت ذی‌نفعان، از مدیران دولتی تا بهره‌برداران آب، نقش کلیدی در افزایش واقع‌گرایی سناریوها دارد. در نهایت، سناریوها باید به شاخص‌های بهره‌وری آب متصل شوند تا اثر هر مسیر آینده بر تولید و مصرف آب به‌درستی سنجیده شود.

 ابعاد اجتماعی و رفتاری سناریوها

سناریوهای آینده‌پژوهی منابع آب پیامدهای اجتماعی قابل توجهی دارند. الگوهای تولید و مصرف آب، بطور مستقیم با رفتار انسان‌ها، شیوه معیشت و روابط اجتماعی پیوند خورده‌اند. سناریوها می‌توانند نشان دهند که چگونه تغییر در دسترسی به آب یا سیاست‌های بهره‌وری، رفتار مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان را دگرگون می‌کند. این رویکرد به مدیران کمک می‌کند تا پیشاپیش پیامدهای اجتماعی تصمیم‌ها را بسنجند و از بروز تنش‌های اجتماعی جلوگیری کنند. بخصوص در مناطق کم‌آب، آینده‌پژوهی می‌تواند ابزار گفت‌وگو میان دولت، کشاورزان و شهروندان باشد و درک مشترکی از محدودیت‌ها و گزینه‌های پیشِ‌رو ایجاد کند. وقتی سناریوها به‌زبان ساده و قابل فهم ارائه شوند، مشارکت اجتماعی افزایش می‌یابد و پذیرش سیاست‌های بهره‌وری آب بیشتر می‌شود. این پیوند میان آینده‌نگری و رفتار اجتماعی، زمینه را برای ورود مؤثرتر سیاست‌گذاری فراهم می‌کند.

نقش فناوری و داده در آینده‌پژوهی آب

با توجه به ابعاد اجتماعی، نقش فناوری و داده در تدوین سناریوهای منابع آب برجسته‌تر می‌شود. داده‌های دقیق درباره تولید، مصرف و کیفیت آب، پایه اصلی سناریونویسی معتبر هستند. پیشرفت در سنجش از دور، سامانه‌های اطلاعاتی و تحلیل داده، امکان ترسیم تصویرهای واقع‌بینانه‌تری از آینده فراهم کرده است. فناوری به مدیران آب اجازه می‌دهد روندهای پنهان را شناسایی کنند و اثر متغیرهای مختلف را به‌دقت بسنجند. درعین‌حال، استفاده از فناوری باید به‌گونه‌ای باشد که پیچیدگی آن مانع فهم تصمیم‌گیران نشود. سناریوهای موفق، داده‌های پیچیده را به روایت‌های ساده و قابل استفاده تبدیل می‌کنند. به‌واسطه این رویکرد، فناوری نه هدف، بلکه ابزار پشتیبان تصمیم‌گیری می‌شود و بهره‌وری تولید و مصرف آب در کانون تحلیل باقی می‌ماند.

ارتباط سناریوها با حکمرانی آب

پس از روشن شدن نقش داده و فناوری، پیوند سناریوهای آینده‌پژوهی با نظام حکمرانی آب اهمیت پیدا می‌کند. سناریوها زمانی مؤثر هستند که در فرآیند تصمیم‌گیری نهادی ادغام شوند. این به معنای آن است که برنامه‌ها، قوانین و سرمایه‌گذاری‌ها بر اساس مجموعه‌ای از آینده‌های محتمل طراحی شوند، نه یک فرض واحد. حکمرانی آب که بر این سناریوها تکیه دارد، انعطاف‌پذیرتر است و می‌تواند خود را با تغییر شرایط تطبیق دهد. چنین حکمرانی‌ای به‌جای واکنش دیرهنگام به بحران‌ها، آمادگی پیشاپیش ایجاد می‌کند. همچنین سناریوها می‌توانند هماهنگی میان بخش‌های مختلف، از کشاورزی و صنعت تا محیط زیست، را تقویت کنند و بهره‌وری آب را به هدفی مشترک تبدیل نمایند.

آینده‌پژوهی به‌عنوان ابزار سیاست‌گذاری تطبیقی

با تقویت حکمرانی، آینده‌پژوهی منابع آب می‌تواند به ابزار اصلی سیاست‌گذاری تطبیقی تبدیل شود. سیاست‌های تطبیقی بر این اصل استوارند که شرایط آینده ثابت نیست و تصمیم‌ها باید قابلیت بازنگری داشته باشند. سناریوها این امکان را فراهم می‌کنند که سیاست‌ها در برابر عدم قطعیت مقاوم باشند و در صورت تغییر شرایط، به‌سرعت اصلاح شوند. در حوزه بهره‌وری آب، این رویکرد مانع از قفل‌شدن در سیاست‌های ناکارآمد می‌شود و مسیر یادگیری مستمر را باز می‌کند. آینده‌پژوهی، سیاست‌گذار را از جست‌وجوی پاسخ‌های قطعی به‌سوی مدیریت هوشمند عدم قطعیت هدایت می‌کند؛ تغییری که برای مواجهه با بحران‌های آب ضروری است.

جمع‌بندی و مسیر پیشِ‌رو

در جمع‌بندی می‌توان گفت تدوین سناریوهای آینده‌پژوهی منابع آب، ستون فقرات استراتژی‌های نوین بهره‌وری تولید و مصرف آب را شکل می‌دهد. این رویکرد با پذیرش عدم قطعیت، امکان تصمیم‌گیری آگاهانه، انعطاف‌پذیر و کم‌ریسک را فراهم می‌سازد. اگر آینده‌پژوهی به‌درستی در نظام حکمرانی آب نهادینه شود، می‌تواند مسیر حرکت از مدیریت بحران به مدیریت آینده را هموار کند. چنین مسیری، شرط لازم برای تأمین پایدار آب، امنیت غذایی و توسعه متوازن در دهه‌های پیشِ‌رو است.

————

منابعی برای مطالعه بیشتر

1. UN-Water. Water and Climate Change.
2. OECD. Water Governance in the Face of Uncertainty.
3. FAO. Coping with Water Scarcity.
4. World Bank. Water Security and Resilience.

5. UNEP. Scenario Planning for Environmental Policy.
6. FAO. Water Accounting and Economics of Water Use.
7. World Bank. Social Dimensions of Water Management.
8. OECD. Digital Transformation in the Water Sector.
9. UN-Water. Water Governance and Integrated Management.
10. UNEP. Adaptive Policy Frameworks for Water.
11. UN-Water. The Future of Water Resources.

انتهای پیام/