به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در جشنها و مراسمهای شادی، گُلوَنی معمولاً با رنگهای شاد انتخاب میشد و به شکل بلندتری در پشت سر قرار میگرفت. در مقابل، هنگام سوگواری و عزاداری، همین سربند با رنگهای تیرهتر و به صورت کوتاهتر و جمعشده مورد استفاده قرار میگرفت.
بنابر روایت مهر، قوم لر که یکی از اقوام کهن ایرانی به شمار میرود، همواره با مفاهیمی مانند غیرت، عزت و پایبندی به هویت و فرهنگ قومی شناخته شده است. پوشاک یکی از مهمترین جلوههای این هویت به شمار میرود و هر یک از اجزای لباس زنان و مردان لرستان، میتواند نشانهای از فرهنگ و هویت این قوم باشد.
لباس در فرهنگ اقوام تنها وسیلهای برای پوشاندن بدن نیست؛ بلکه رنگ، نقش، نماد و حتی نحوه استفاده از آن میتواند اطلاعاتی درباره باورها، آیینها، فرهنگ و شیوه زندگی یک جامعه در اختیار قرار دهد.
در میان پوشاک سنتی مردم لر، «گُلوَنی» جایگاه ویژهای دارد. این سربند را نمیتوان تنها تکهای پارچه یا یک روسری معمولی دانست؛ گُلوَنی بخشی از هویت فرهنگی مردم لر و به نوعی زبان تصویری این قوم است. رنگها و نقوش آن نشانههایی از طبیعت، باورها و فرهنگ مردم لر را در خود جای دادهاند و حتی روش بستن آن در موقعیتهای مختلف، بخشی از سنتهای پوششی این قوم را بازتاب میدهد.
با وجود این پیشینه، استفاده از پوشاک سنتی اقوام ایرانی در زندگی امروز نسبت به گذشته کاهش یافته و گُلوَنی نیز از این تغییرات در امان نمانده است.
این در حالی است که رنگها، نقشها و ویژگیهای بصری این سربند میتوانند زمینهای مناسب برای صنایع فرهنگی و طراحی محصولات معاصر فراهم کنند. اگر ریشهها و مفاهیم فرهنگی گُلوَنی بهدرستی شناخته شوند، میتوان از ویژگیهای بصری و نقوش آن در قالبهای جدید و متناسب با نیازهای امروز استفاده کرد.
با این حال، امروزه نه تنها توجه کافی به مفاهیم و معناهای نهفته در پوشاک اقوام ایرانی وجود ندارد، بلکه بسیاری از این لباسها نیز در جریان تغییر سبک زندگی و مدرن شدن جامعه کنار گذاشته شدهاند. در نتیجه، بخشی از نمادها، نشانهها و روایتهای فرهنگی که در تار و پود این پوششها قرار داشتند، در معرض فراموشی قرار گرفتهاند.
سربندی با نشانههای عزت و اصالت قومی
گُلوَنی نوعی سربند یا روسری چهارگوش است که با نقوش سنتی تزئین میشود و در گذشته از ابریشم طبیعی بافته میشد. این سربند از پوششهای سنتی زنان لر و لک بوده و در دورههای مختلف، زنان و مردان لر از آن برای پوشاندن سر استفاده کردهاند.
برخی منابع تاریخی، سابقه روسری گُلوَنی را به دورههای باستانی و حتی دوره ماد و هخامنشی نسبت دادهاند. در شماری از نقشبرجستهها و آثار تاریخی نیز تصاویری از پوشش زنان لرستان دیده میشود که شباهتهایی با سربندهای امروزی زنان این منطقه دارد. از همین رو، گُلوَنی را میتوان در شمار قدیمیترین پوششهای زنان این منطقه قرار داد.
زنان لر در گذشته «کَت» و گُلوَنی را همزمان استفاده میکردند. کَت ابتدا روی سر قرار میگرفت و سپس گُلوَنی روی آن بسته میشد تا موهای سر به خوبی پوشیده شود. در این شیوه، کَت پوشش اصلی سر بود و گُلوَنی بیشتر نقش تزئینی داشت.
این سربند سنتی سابقهای چندصدساله دارد و بر اساس برخی منابع تاریخی، حتی قدمت آن به چند هزار سال پیش نیز نسبت داده شده است. گُلوَنی در فرهنگ لرها نمادی از عزت، اصالت و هویت قومی به شمار میرود.
شیوه بستن گُلوَنی چه چیزی را روایت میکرد؟
استفاده از گُلوَنی روی سر، آداب و شیوههای خاص خود را داشته است. نوع مراسمی که زنان در آن شرکت میکردند، بر شکل استفاده از این سربند تأثیر میگذاشت.
نوع گره، میزان جمع یا باز بودن سربند، نقشها و قابهای روی پارچه و همچنین اندازه گُلوَنی در قسمت پشت سر، با توجه به موقعیت تغییر میکرد.
در مراسمهای شادی، معمولاً گُلوَنیهایی با رنگهای شادتر انتخاب میشد و سربند به شکل بلندتری در پشت سر قرار میگرفت. در مراسم غم و عزاداری، استفاده از رنگهای تیرهتر رواج داشت و سربند نیز کوتاهتر و جمعتر بسته میشد.
در مناطق شهری و روستایی نیز شیوه بستن گُلوَنی تفاوتهایی داشت. نوع شهری معمولاً جمعتر و کوتاهتر از شیوه روستایی بسته میشد.
بنابراین، نحوه بستن گُلوَنی تنها یک انتخاب ظاهری و سلیقهای نبود؛ بلکه میتوانست نوع مراسم، موقعیت فرد و فضای اجتماعی حضور او را نیز نشان دهد.
نقشهای گُلوَنی؛ زبان تصویری باورها و فرهنگ لُرها
گُلوَنی را نمیتوان تنها یک تکه پارچه تزئینی دانست؛ این سربند بخشی از هویت فرهنگی، باورها و آیینهای قوم لر را در خود جای داده است.
فرم، رنگ، جنس و نقوش گُلوَنی در طول زمان از عوامل مختلفی مانند باورهای مردم، آداب و رسوم، مذهب، شرایط اقلیمی و سبک زندگی منطقه تأثیر پذیرفتهاند.
در نقوش این سربند، عناصر گیاهی و حیوانی، طرحهای انتزاعی و حتی تصاویری از ابزارهای مربوط به بافندگی دیده میشود. بسیاری از این طرحها از طبیعت و باورهای مردم منطقه الهام گرفتهاند.
مردم لرستان در گذشته توجه ویژهای به نقوش هندسی داشتند و اشکال هندسی برای آنها با مفاهیمی مانند آسمان، نعمت و برکت پیوند خورده بود. به همین دلیل، این طرحها در گُلوَنی نیز کاربرد فراوانی پیدا کردند.
نقوش سنتی گُلوَنی از سادگی و ویژگیهای بصری خاصی برخوردارند؛ اما با توسعه صنعت پارچهبافی، برخی نقشهای هنری دوره صفوی مانند لچک، ترنج و اسلیمی نیز وارد طراحی گُلوَنی شدند و در نمونههای بعدی این سربند باقی ماندند.
قابهای کوچک و بزرگ؛ بخشی از ساختار گُلوَنی
در طراحی گُلوَنی، حاشیههایی دیده میشود که در قالب قابهای مربعی کوچک و بزرگ شکل گرفتهاند. این قابها بر اساس موقعیت جغرافیایی و اجتماعی، از نظر اندازه، طرح، نقوش و حتی کاربرد تفاوتهایی داشتهاند.
قاب مربعی کوچک از ترکیب خطوط ساده و طرحهایی سهشاخه با ساقه یا دسته مشترک شکل گرفته و بیشتر در مناطق لرستان و ایلام دیده میشود.
قاب مربعی بزرگ، بخش اصلی سربند گُلوَنی را تشکیل میدهد. در برخی نمونهها، حاشیه تزئینی این قاب از چند نقش مختلف تشکیل شده است. یکی از این نقشها به دلیل شباهت به «سر کلاغ»، «پرکلاغی» نام گرفته است.
در نمونههای دیگری نیز نقش حیوانی پرنده حذف شده و جای آن را طرحهای انتزاعی با شباهت به نقوش گیاهی گرفته است.
پرنده، سرو و بتهجقه؛ نمادهایی با معانی متفاوت
نقش پرنده یکی از طرحهای قابل توجه در گُلوَنی است. پرنده معمولاً در نمادپردازی با مفاهیمی همچون آزادی، آسمان، پیامرسانی و جاودانگی ارتباط داشته است.
درخت سرو نیز از نقوش پرتکرار در طراحی سربند گُلوَنی محسوب میشود. سرو به دلیل سبز ماندن در تمام فصلها و مقاومت در برابر دشواریها، در فرهنگ و باورهای اساطیری نمادی از زندگی، ماندگاری و جاودانگی بوده است.
ایستادگی و راستقامتی سرو در برابر طوفان نیز سبب شده که این درخت در برخی روایتها با مفاهیمی مانند مردانگی و مقاومت پیوند پیدا کند.
«بتهجقه» نیز از دیگر نقوش شناختهشده گُلوَنی است. درباره منشأ و مفهوم این نقش دیدگاههای مختلفی وجود دارد. یکی از نظریههای مشهور، بتهجقه را شکل انتزاعی درخت سرو میداند؛ سروی که بر اثر وزش باد خم شده، اما نشکسته است.
بر اساس این برداشت، بتهجقه میتواند نمادی از فروتنی در کنار سربلندی و ایستادگی باشد.
رنگ گُلوَنی؛ نشانهای فراتر از زیبایی
رنگ در گُلوَنی تنها با هدف زیبایی انتخاب نشده است و میتواند تحت تأثیر باورها و مناسبات اجتماعی و فرهنگی قرار گرفته باشد.
زمینه اصلی این سربند معمولاً سیاه است و نقشهای تزئینی با رنگهایی مانند سفید، قرمز و سبز روی آن قرار میگیرند.
در برخی مطالعات مردمشناختی، رنگ سیاه به نجابت و وقار زنان نسبت داده شده است. حتی امروز نیز زنان مسن منطقه هنگام استفاده از این پوشش، بیشتر رنگ سیاه را انتخاب میکنند.
در مقابل، قرار گرفتن رنگهای قرمز و سفید در کنار زمینه تیره، تضاد بصری ایجاد کرده و موجب برجستهتر شدن نقوش میشود.
امروزه گُلوَنی دیگر مانند گذشته پوشش اصلی و روزمره زنان لر نیست و کاربرد آن بیشتر به مراسمها، برنامههای فرهنگی و مناسبتهای خاص محدود شده است.
با این حال، هر رنگ، هر نقش، شیوه بستن و حتی نحوه استفاده از این سربند، بخشی از فرهنگ مردم لر را روایت میکند.
از این منظر، نقوش، رنگها و شیوه استفاده از گُلوَنی همچنان میتوانند منبعی ارزشمند برای بازآفرینی هویت فرهنگی در طراحیهای معاصر باشند؛ اما این بازآفرینی زمانی ارزشمند خواهد بود که گُلوَنی صرفاً به یک عنصر تزئینی تبدیل نشود و معنا، پیشینه و ریشه فرهنگی آن نیز حفظ شود.
نظرات کاربران